محروم نموده و باعث اين مىشود كه حقتعالى او را به خود واگذارد ، چنانچه خداوند در وصف منافقين ميفرمايد : « نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ » « 1 » ( خدا را فراموش نمودند و اطاعت او را ترك كردند ، پس خدا هم آنان را فرو گذارد و لطف خود را از آنها بازداشت ) ولى هيچ‌يك از اين امور به حدى نميرسد كه سلب اختيار از بنده بنمايد چنانچه هرگاه پدرى دو فرزند داشته باشد كه يكى از آنها فرمانبردارتر از ديگرى باشد و بهر دو فرزند دستور دهد كه فردا فلان كار را بايد انجام دهيد و نتايج و ثمراتى كه آن كار متضمن ، و عواقب وخيمى كه بر ترك آن مترتب است به آنها گوشزد نمايد ، در اين صورت هر دو در انجام يا ترك آن كار مختارند و آنكه انجام دهد مستحق مدح و مثوبت ، و آنكه ترك كند سزاوار مذمت و عقوبت است . ولى نظر باينكه يكى از اين دو فرزند فرمانبردارتر است هرگاه پدر او را بطلبد و بر انجام آن كار تشويق نمايد و مواهب و مساعدت‌هاى بيشترى در باره او روا دارد و راه روشنترى به او نشان دهد و نسبت به ديگرى به همان مقدار كه نخست به او گوشزد نموده اكتفا كند و او را از نظر خود بيندازد ، باز هر دو در انجام يا ترك آن كار مختارند و انجام اين امور در باره يكى از آنها و تركش نسبت به ديگرى به حدى نميرسد كه آنها را در انجام يا ترك آن كار مجبور سازد . پس بالجمله توفيق و خذلان با اينكه مسبب آن خود بنده است به حدى نميرسد كه موجب سلب اختيار گردد . و در اينجا چند شبهه شده كه آنها را ذكر نموده و جواب ميگوئيم : اول - اينكه خداوند در ازل ميدانست آنچه تا ابد واقع مىشود . پس به آنچه از افعال بندگان واقع خواهد شد دانا بود - يعنى - ميدانست كافر اختيار كفر مىكند و فاسق اختيار فسق مينمايد ، بنابراين اولا - با اينكه ميدانست چرا كافر و فاسق را خلق فرمود ، و ثانيا - اگر كافر يا فاسق بتواند ترك

--> ( 1 ) سوره توبه آيه 68 .